Oorlog leek in 1937 nog ver weg. Hoe ver is het nu?

De Legerdag van 1937 in Leeuwarden laat zien hoe Nederland zich langzaam bewust werd van een veranderende werkelijkheid. Bijna negentig jaar later kijkt historicus Stefan Kortrijk opnieuw naar die geschiedenis.

Een parade door de stad, militairen op straat en demonstraties van het leger. In 1937 maakten Leeuwarders tijdens een grote Legerdag kennis met de krijgsmacht. De dag was indrukwekkend, maar riep tegelijkertijd vragen en spanning op. Europa stond onder druk en steeds meer Nederlanders begonnen zich af te vragen of de Nederlandse neutraliteit nog voldoende bescherming bood.

Historicus Stefan Kortrijk dook voor zijn artikel voor Leovardia (september 2026) in de geschiedenis van de Legerdag. Hij kwam de gebeurtenis naar eigen zeggen min of meer toevallig tegen. Juist de vergelijking met de huidige spanningen in Europa maakte hem nieuwsgierig.

“Je ziet dat iedereen toen voelde en zag: er komt wat aan”, vertelt Kortrijk.

Een leger dat jarenlang weinig aandacht kreeg

Om te begrijpen waarom de Legerdag van 1937 bijzonder was, moet volgens Kortrijk eerst worden gekeken naar de geschiedenis daarvoor. Nederland had zich sinds 1831 lange tijd sterk vastgehouden aan neutraliteit. Na de Belgische Opstand was het Nederlandse leger niet meer op grote schaal in een oorlog ingezet.

Ook tijdens de Eerste Wereldoorlog bleef Nederland neutraal. Die strategie leek succesvol. Tegelijkertijd betekende het dat er jarenlang relatief weinig werd geïnvesteerd in de krijgsmacht en er nog maar weinig echte ervaring in het leger aanwezig was.

De economische crisis van de jaren dertig maakte de discussie over extra militaire uitgaven bovendien ingewikkeld. In Nederland bestond een sterke pacifistische beweging. Vooral vanuit christelijke en socialistische hoek waren er bezwaren tegen meer militaire uitgaven.

De opkomst van Adolf Hitler in Duitsland in 1933 veranderde de internationale situatie. Volgens Kortrijk kwam daardoor opnieuw de vraag op tafel of Nederland zich met neutraliteit alleen nog wel voldoende kon beschermen.

Er ontstond een duidelijk debat. Aan de ene kant waren er mensen die vonden dat Nederland juist niet opnieuw moest meegaan in een militaire wedloop om te voorkomen dat het door andere landen als een bedreiging werd gezien. Aan de andere kant klonk het argument dat onvoldoende voorbereiding Nederland juist kwetsbaar maakte.

De krijgsmacht werd zichtbaar in de stad

Tegen die achtergrond kreeg de Legerdag in Leeuwarden betekenis. De organisatie ervan was niet alleen bedoeld om militair materieel en militairen te laten zien. Het was ook een manier om burgers kennis te laten maken met de krijgsmacht.

In archieven zijn documenten bewaard gebleven over de organisatie van de Legerdag in Leeuwarden op 14 juli 1937. Ook bestaan er foto’s van de dag, waaronder beelden van militairen die voor militaire en burgerlijke autoriteiten defileerden.

Volgens Kortrijk maakte de dag indruk op de inwoners. Burgers en militairen kwamen met elkaar in contact en het enthousiasme rond de krijgsmacht leek toe te nemen.

De Legerdag had bovendien een praktische kant. De aanwezigheid van het leger betekende ook werk en opdrachten voor lokale ondernemers. Voor Leeuwarden leek daarmee voor het eerst in jaren nieuwe economische mogelijkheden te ontstaan: leveren aan het leger.

“Te laat begonnen”

Achteraf weten we hoe het verder ging. Nog geen drie jaar na de Legerdag werd Nederland daadwerkelijk bij de Tweede Wereldoorlog betrokken.

Maar volgens Kortrijk moeten we oppassen om vanuit die kennis terug te kijken naar de mensen van 1937. Zij konden niet weten wat er precies zou gebeuren.

“Als je jezelf terugplaatst in Leeuwarden van 1937, hadden mensen toen kunnen weten hoe ernstig de situatie zou worden?”

Volgens Kortrijk is juist dat een belangrijke vraag. Mensen zagen de internationale spanningen oplopen, maar waren nog niet gewend aan een werkelijkheid waarin oorlog opnieuw dichtbij kon komen.

Hij ziet daarin ook een overeenkomst met het heden. Volgens hem is Nederland opnieuw relatief laat begonnen met het aanpassen aan een veranderende veiligheidssituatie.

De vergelijking met vandaag

Toch gaat de vergelijking met 1937 volgens Kortrijk niet één op één op.

“Wat we nu wel beseffen, is dat we verweven zijn in conflicten van anderen waar je niet zomaar onderuit kunt.”

Ook is de herinnering aan de gevolgen van oorlog tegenwoordig veel sterker aanwezig. Nederland weet wat een grote oorlog kan betekenen en beseft volgens Kortrijk dat het land zichzelf niet volledig alleen kan beschermen.

Daarnaast verandert de manier waarop oorlog wordt gevoerd.

In de jaren dertig moesten mensen bijvoorbeeld wennen aan nieuwe ontwikkelingen in de luchtvaart. Tegenwoordig zijn drones en digitale oorlogsvoering onderdeel geworden van het veiligheidsdebat. De technologie verandert sneller dan mensen soms gewend zijn.

Een Russische tank voor de Oldehove is een beeld dat iedereen direct zou begrijpen als bedreiging, zegt Kortrijk. Maar digitale aanvallen en andere vormen van oorlogsvoering zijn veel minder zichtbaar.

De geschiedenis herhaalt zich niet

Juist daarom vindt Kortrijk het belangrijk om voorzichtig te zijn met vergelijkingen tussen toen en nu.

De Legerdag van 1937 was geen voorspelling van wat er daarna zou gebeuren. De geschiedenis herhaalt zich niet letterlijk.

Maar volgens Kortrijk kunnen we wel kijken naar patronen. Hoe reageert een samenleving wanneer een dreiging langzaam concreter wordt? Wanneer ontstaat er behoefte aan meer bescherming? En hoelang duurt het voordat mensen gewend raken aan een nieuwe werkelijkheid?

Ook vandaag probeert de krijgsmacht zichtbaarder te worden, bijvoorbeeld via werving, nieuwe opleidingen en campagnes. Dat heeft volgens Kortrijk een vergelijkbare functie als de bewustwording rond de krijgsmacht in de jaren dertig.

“De geschiedenis herhaalt zich niet, maar we kunnen wel van patronen leren.”

Dat is volgens Kortrijk misschien wel de belangrijkste les van de Legerdag van 1937. Niet dat Nederland opnieuw op hetzelfde punt staat als toen, maar dat een samenleving zich moet kunnen aanpassen wanneer de omstandigheden veranderen.

De ondertitel van zijn historische artikel in Leovardia, Opwindend, maar tegelijkertijd angstwekkend, krijgt daarmee opnieuw een actuele betekenis. Niet omdat 1937 zich herhaalt, maar omdat ook nu de vraag speelt hoe een samenleving omgaat met een werkelijkheid waarin oorlog en dreiging minder ver weg lijken.

Meer van Stefan Kortijk
Meer over het werk van historicus en schrijver Stefan Kortijk vind je op zijn LinkedIn profiel https://lnkd.in/p/e5HSfV6B