Open Monumentendag Leeuwarden deel 2: Activiteiten en meer bijzondere monumenten

Auteur: Arnold Vreeken

Zaterdag 13 september vond de Open Monumentendag plaats in Leeuwarden. In dit artikel worden de andere bijzondere monumenten die open waren tijdens de Open Monumentendag besproken. Hiernaast wordt er een sfeerimpressie gegeven van de overige activiteiten in de stad, zoals de verschillende shantykoren en de pond die bezoekers van de Prinsentuin naar de Noordersingel voer.

Ritske Boelema Gasthuis
locatie: Monnikemuurstraat 72
bouwjaar: 1598
voormalige functie: gasthuis voor ouderen

Gelegen naast de Grote Kerk herinnert een gevelsteen aan het Ritske Boelema Gasthuis, dat hier in 1598 werd gesticht. Voor de Reformatie stond het bekend als het Soete Naam Jezusgilde (een naam die nog steeds op de gevel terug is te lezen), maar daarna bood het onderdak aan behoeftige ouderen. Door uitbreidingen in 1623, 1631 en 1639 groeide het uit tot een hofje met meerdere ‘cameren’. Ondanks verbouwingen in de negentiende eeuw raakte het complex steeds verder in verval, en omdat het niet meer voldeed aan de eisen van de Woningwet werd het in 1905 gesloopt. De bewoners waren toen al verhuisd naar een nieuw gesticht aan de Turfmarkt, dat in 1850 werd gebouwd maar in 1986 eveneens verdween. In de Monnikemuurstraat bleef slechts een fragment over. Rond 2007 kregen de restanten een nieuwe bestemming als woningen, waarbij architecten erin slaagden het besloten binnenplaatsje en de twee steegjes opnieuw tot leven te wekken. De gevelsteen, vervaardigd door beeldhouwer Hans ’t Mannetje, maakt de geschiedenis zichtbaar en houdt de naam van dit eeuwenoude gasthuis levend in de stad.

Boshuisen Gasthuis
locatie: Jacobijnenkerkhof 7
bouwjaar: 1652
voormalige functie: woningen voor weduwen

Het Boshuisen Gasthuis aan het Jacobijnerkerkhof is het enige volledig intact gebleven zeventiende-eeuwse hofje bij de Grote Kerk. Tijdens Open Monumentendag mochten uitzonderlijk ook bezoekers, vrouwen én mannen, een kijkje nemen achter de poort, waardoor dit besloten hofje voor even zijn stille, historische charme met de stad deelde. Het werd in 1652 gesticht door Anna van Eysinga, ter nagedachtenis aan haar overleden echtgenoot Philip Boshuisen, grietman van het Bildt. Het hofje bood onderdak aan behoeftige weduwen en bestond oorspronkelijk uit negentien kamers rond een binnentuin. Aan weerszijden van de poort zijn nog altijd twee zandstenen met opschrift te zien, waarin de liefdadige bedoeling van de stichting wordt benadrukt: het bieden van hulp aan armen en troost aan weduwen. In de achttiende eeuw werd het complex uitgebreid met de zogenoemde kamers van Luilekkerland. Rond 1970 volgde een restauratie waarbij, om het woongenot te vergroten, steeds twee woningen tot één werden samengevoegd. In 1972 werd het vernieuwde hofje feestelijk heropend door burgemeester Johannes Brandsma. Tegenwoordig vormt het Boshuisen Gasthuis een sfeervolle woonomgeving voor vrouwen boven de vijftig jaar, waarmee het zijn historische karakter als toevluchtsoord voor vrouwen heeft behouden, maar in een eigentijdse vorm.

Bestuurshuis Sint Anthony Gasthuis
locatie: Grote Kerkstraat 39
bouwjaar: 14e eeuw en nieuwbouw 1878
voormalige functie: bestuurshuis Sint Anthony Gasthuis

Het Sint Anthony Gasthuis viert dit jaar zijn 600-jarig bestaan. Al in 1425 wordt het genoemd in schriftelijke bronnen, maar vermoedelijk is het nog ouder. Eeuwenlang bood het gasthuis zorg en onderdak aan behoeftigen in een uitgestrekt complex ten zuiden van de Grote Kerkstraat. In 1856 kocht het gasthuis het pand aan nummer 39 en liet het verbouwen, waarna voogd en rentmeester Solko Walle Tromp er zijn intrek nam. Na zijn overlijden werd besloten de begane grond in te richten met vergaderkamers en de administratie van het gasthuis, onder leiding van architect Frederik Stoett en zijn zoon Herman Rudolph. Enkele jaren later, in 1878, werd het oude gasthuiscomplex afgebroken en vervangen door nieuwbouw naar een ontwerp van dezelfde Stoett. Vanaf 1874 vergaderen de voogden en voogdessen in het bestuurshuis, waar zij leiding geven aan de vele taken van het gasthuis, van zorg en soepuitdelingen tot het beheer van pachtboerderijen. Ook vandaag de dag wordt het pand nog altijd gebruikt als vergader- en administratieruimte, waardoor het zijn functie als bestuurlijk hart van deze eeuwenoude instelling heeft behouden.

Ijkkantoor en Kantongerecht
locatie: Oosterkade 72
bouwjaar: 1878 tot 1880
voormalige functie: ijkkantoor en kantongerecht

Het hoekpand aan de Oosterkade bij het Droevendal valt meteen op door zijn statige uitstraling. Toch had dit gebouw ooit een heel praktische rol. Op de begane grond zat het ijkkantoor, waar onder andere gasmeters werden gecontroleerd en verzegeld. Handig dichtbij de straat, zodat alles makkelijk naar binnen en buiten kon. Een verdieping hoger kwam je in een totaal andere wereld terecht. Hier hield het kantongerecht zitting. Via de ingang aan het Droevendal betraden rechters, beklaagden en bezoekers de rechtszaal, die was ingericht met Amerikaans grenen en bedoeld was om gezag en orde uit te stralen. Zo deelden twee heel verschillende functies één gebouw. De buitenkant vertelt dat verhaal nog steeds. Boven de ingang staat een zandstenen leeuw met het rijkswapen en in de gevel zitten tegeltableaus waarop een zwaard, weegschaal en maten en gewichten zijn afgebeeld. Daarmee liet het gebouw zien waar het voor stond. Vandaag de dag heeft het een heel andere functie: het huisvest KieN VIP, een instelling die jongeren en volwassenen na een eerste psychose begeleidt. Het blijft dus, net als vroeger, een plek met betekenis voor de stad.

De Friesche Bank
locatie: Nieuweweg 3
bouwjaar: 1918 tot 1921
voormalige functie: bankgebouw

Op de hoek van de Weaze staat een gebouw dat iedere Leeuwarden herkent, de voormalige Friesche Bank. Het was het eerste pand in Friesland dat werd gebouwd in de stijl van de Amsterdamse School. Architect Geert Stapensea, leerling van Willem Cornelis de Groot en Hendrik Kramer, gaf het een opvallend uiterlijk met gele baksteen, zandstenen details en een golvend dak met sierlijke krullen. Het zit vol bijzondere details, zoals de gebeeldhouwde uiltjes boven de ingang met de Latijnse spreuk Dant Fidem Bonis, Digni Fide Bonorum (“Zij geven vertrouwen aan de goeden, die zelf het vertrouwen van de goeden waard zijn”) en de kikkers die uitgehouwen zijn in de watervergaarbakken. Ook het grote glas-in-loodraam van de firma Bogtman uit Haarlem springt in het oog. Vanaf 1921 deed het pand meer dan zeventig jaar dienst als bank, eerst voor de Friesche Bank en later voor de Amsterdamsche Bank en de AMRO. Na de fusie van ABN en AMRO verhuisde de bank naar de Willemskade en verloor het gebouw zijn oorspronkelijke functie. Sinds 2007 is hier de algemene opvang van Wender gevestigd, waar mensen vanuit de straat of nachtopvang kunnen werken aan een zelfstandige woonplek. De geschiedenis van de plek gaat nog verder terug. Aan de achterzijde herinnert een gevelsteen met de tekst Munte Buren 1744 aan oudere bebouwing, waaronder het huis Muntenburg. Rond 1700 woonde hier Johannes Henricus Valkenier, provinciaal muntmeester. Daarmee vertelt het pand niet alleen het verhaal van de bankgeschiedenis, maar ook van de diepere lagen van de stad.

Activiteiten

Tijdens de Open Monumentendag waren er ook twee activiteiten. Zo waren er verschillende shantykoren op verschillende locaties in de stad. Zo konden de bezoekers tijdens hun wandeling van locatie naar locatie genieten van deze muziek. De koren kwamen uit verschillende plekken in Nederland, maar ook het buitenland.

Pondje

Daarnaast was het idee dat het pondje de bezoekers van de Prinsentuin naar de Noordersingel zou vragen. De pond hielt het helaas niet langer vol dan vijf keer op en neer. Een andere shipper heeft toen zijn boot gebruikt om de bezoekers toch heen en weer te kunnen varen.