Hoe Leeuwarden tegen alle verwachtingen in toch Culturele Hoofdstad werd

Het was uitzonderlijk, een ‘once in a lifetime’-gebeurtenis, dat Leeuwarden tien jaar terug de titel Culturele Hoofdstad van Europa binnenhaalde. Leeuwarden was eigenlijk al afgevallen, maar kreeg uiteindelijk toch het voordeel van de twijfel van de jury.

Honderdduizenden bezoekers zagen daardoor in 2018 De Reuzen van Royal de Luxe door de stad lopen. Woensdag is het exact tien jaar geleden dat die jurybeslissing bekend werd gemaakt, op een bomvol Gouverneursplein in de stad. “Het plein ontplofte”, vertelt Gerard van der Veer.
Hij maakte de tweedelige FryslânDOK ‘It wûnder fan 2018’, gebaseerd op het gelijknamige boek van historicus Geart de Vries. Zowel de documentaire als het boek worden woensdag gepresenteerd.
Maar het had niet veel gescheeld of Leeuwarden was nooit Culturele Hoofdstad van Europa geworden. Het leek uit te lopen op een tweestrijd tussen Eindhoven en Maastricht, maar uiteindelijk werd Leeuwarden toch nog toegevoegd aan de kanshebbers. “In het laatste juryberaad is Leeuwarden weer op tafel gekomen en in de discussie gebracht.”

‘Onfries’
Uiteindelijk ging de stad er ook nog met de titel vandoor. Hoe heeft Fryslân dat precies klaargespeeld? En wat is de erfenis van Culturele Hoofdstad? Over die vragen hebben Van der Veer en De Vries zich de afgelopen tijd gebogen.
“Want het was eigenlijk heel ‘onfries’ wat er gebeurde”, volgens Van der Veer. “Fryslân, een plattelandsprovincie met ‘calimerogedrag’, die ineens zo’n enorm project kreeg.”
‘Outsider Leeuwarden wint strijd Culturele Hoofdstad’, zo kopte de Volkskrant in september 2013. En Leeuwarden was zeker een outsider, want de jury had op voorhand erg veel vragen. “Kunnen jullie al die bezoekers wel huisvesten, zijn er wel genoeg hotels, is Leeuwarden niet te klein?”

Van onderop
Wat heeft er dan voor gezorgd dat de ogen van de juryleden uiteindelijk op Fryslân vielen? “De presentatie voor de jury was heel bijzonder”, vertelt Geart de Vries.
“Het waren niet de bobo’s, zoals van Maastricht, die de presentatie deden. Nee, ze hebben het van onderop gepresenteerd. Dat is heel goed ontvangen. En dat terwijl het eerste projectvoorstel niet goed genoeg was.”

Ook bij het jurybezoek in Leeuwarden heeft de organisatie alles uit de kast gehaald. “Toen de jury in de Blokhuispoort aan het vergaderen was, is de kale gang waardoor zij binnenkwamen in drie kwartier omgetoverd tot hotellounge. Met tapijt, behang en schilderijen.”
“De juryleden kwamen uit de ruimte en wisten niet wat ze zagen. Zo werd geprobeerd hen te overtuigen”, memoreert Van der Veer.

Geart de Vries (l) en Gerard van der Veer
© Omrop Fryslân, Annet Huisman

Hoofdrolspelers
Meerdere personen hebben een cruciale rol gespeeld in het binnenhalen van de titel. Denk aan Jannewietske de Vries, in die tijd gedeputeerde van de provincie Fryslân.
Geart de Vries noemt haar ook wel ‘de moeder van Culturele Hoofdstad’. Maar ook mannen als Klaas Sietse Spoelstra en oud-burgemeester van Leeuwarden Ferd Crone waren belangrijk in het proces.

Opmerkelijk is volgens Van der Veer en De Vries dat er ook vooral informeel heel veel is geregeld om de titel binnen te halen.
Zo is er volgens hen ook een geheim beraad geweest aan de keukentafel bij gedeputeerde De Vries. “Het heeft maar kort bestaan, maar is wel erg belangrijk geweest”, volgens Geart de Vries.
Vijf jaar na Culturele Hoofdstad kunnen de meeste Friezen zich de hoogtepunten nog wel heugen. De Reuzen, het lichtkunstwerk, maar ook de tientallen kleinere projecten. Was het een wonder? “Ik denk het wel”, zegt De Vries.

Kritiek
Toch is er in de aanloop naar Culturele Hoofdstad veel kritiek geweest. Er is altijd discussie geweest over het geld, de kosten van het enorme project. Meer dan honderd miljoen euro heeft het gekost, met alle projecten erbij.
Ook de organisatie heeft het moeilijk gehad. “Er zijn in al die jaren acht directeuren geweest, dat zegt wel wat. Er is veel gebeurd, maar het kon doorgaan.”
Er kwam ook kritiek dat het vooral een cultureel feest is geweest, terwijl de opzet veel breder was. “Je kunt je daarnaast ook afvragen hoe internationaal het echt is geweest”, zegt De Vries.

Wat hebben Leeuwarden en Fryslân uiteindelijk aan Culturele Hoofdstad gehad? En wat is er vijf jaar later nog van over? “Vroeger was het: Leeuwarden is niets, en het wordt niets. Maar dat gevoel is inmiddels wel verdwenen. Dat is de belangrijkste verworvenheid van Culturele Hoofdstad”, legt Van der Veer uit. “Een mentaliteitssprong.”

‘Oppepper’
Voor Leeuwarden is het een enorme ‘oppepper’ geweest. “Niet alleen fysiek, zoals het stationsgebied en de fontein”, volgens De Vries. “Maar ook mentaal. Zo’n klein stadje als Leeuwarden staat voor altijd in dat rijtje met Europese cultuurhoofdsteden.”

De FryslânDOK ‘It wûnder fan 2018’
De FryslânDOK ‘It wûnder fan 2018’ (deel 1) is komend weekend te zien bij Omrop Fryslân en NPO2. Volgende week volgt het tweede deel. Zaterdag 9 september wordt de documentaire om 15.30 uur uitgezonden op NPO2. Zondag 10 september is ‘It wûnder fan 2018’ om 17.00 uur bij Omrop Fryslân op televisie te zien.

Fotobijschrift: Honderdduizenden bezoekers zagen daardoor in 2018 De Reuzen van Royal de Luxe door de stad lopen. © www.leeuwarden2018.nl