Familieonderzoek levert overgrootvader en -moeder uit Leeuwarden prestigieuze Joodse onderscheiding op

Jarenlang is er niet over gesproken, in de familie Oelen, want iedereen wist het wel: in de oorlog zaten er Joodse onderduikers bij hen in huis. Nu, bijna 80 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, krijgen Johannes Oelen en Rolina ter Steege daar postuum de prestigieuze Yad Vashem-onderscheiding voor.

DOOR JITZE DE VRIES

Hun verhaal is opgetekend door achterkleinzoon Reinoud. Hij heeft ook gesproken met familieleden die er toen bij waren, maar nu niet meer leven.

Reinoud Oelen (links) met Jannie Oelen (de dochter van Johannes en Rolina) en oom Frans Wijnen
© Familie Oelen

“Het verhaal was in de familie wel bekend, maar er werd niet over gesproken. Iedereen wist het gewoon”, zegt Reinoud Oelen.
Hij is 25 jaar oud en de eerste die het volledige verhaal op papier heeft gezet. Daardoor worden zijn overgrootvader en -moeder nu onderscheiden.

Yad Vashem
Yad Vashem is de hoogste onderscheiding die de Israëlische regering aan niet-Joden toekent. De onderscheiding is bedoeld voor mensen die met gevaar voor eigen leven Joden hebben geholpen in de Tweede Wereldoorlog.
In de afgelopen jaren is er een toename te zien in het aantal Yad Vashem-uitreikingen. Dat komt omdat er steeds meer mensen zijn die op zoek gaan naar de eigen familiegeschiedenis. Bovendien wordt het door de digitalisering steeds makkelijker om oude familiebanden terug te vinden.
De familie van de onderscheiden personen krijgt een medaille en een oorkonde, en de namen worden in een steen gebeiteld in een herdenkingsmuur in Jeruzalem.

Nathan en Ester Cohen
Het verhaal begint in 1942. Het gevaar van Duitse razzia’s werd steeds groter. Een opa en oma uit Leeuwarden besluiten onder te duiken. Zonder de kinderen en de kleinkinderen. Die zijn nog jong, en sterk genoeg om de oorlog te overleven, denken ze dan.
De kinderen en de kleinkinderen komen om in Auschwitz.
Opa en oma zijn Nathan en Ester Cohen. Hij is handelsreiziger en heeft een winkel in garen. Zij is huisvrouw.

Na de oorlog zijn onderduikers geregistreerd
© Familie Oelen

Nathan en Ester kunnen niet lang blijven op de eerste plek waar ze onderduiken. Dat is bij een vrouw. Haar zoon zit bij de SS en kan ieder moment thuiskomen. Dan kun je beter geen onderduikers in huis hebben, zegt Reinoud Oelen. “Ze moesten daar als de bliksem weg.”
Zo komt het echtpaar Cohen in Leeuwarden terecht, bij de familie Oelen. In een geheime ruimte in de muur boven een inbouwkast kunnen ze zich verschuilen.

Op deze foto is aan de linkerkant de kast te zien, in de muur, waar de onderduikers boven hebben gezeten
© Familie Oelen

De onderduikplek was toegankelijk door een verdieping hoger het bad aan de kant te schuiven. Eerst de ene kant op, zodat Nathan erin kon, en daarna de andere kant op, om plaats te maken voor Ester.
Johannes Oelen, de overgrootvader van Reinoud, was een handig man.

Altijd in bad
“Als de Duitsers kwamen, dan zorgde Johannes ervoor dat hij in dat bad zat”, zegt Reinoud. “Het water was koud. Maar de Duitsers zouden hem niet vragen om het bad aan de kant te schuiven.”
En de Duitsers kwamen.

Eén keer was Ester, een vrouw op leeftijd, zo ziek, dat ze zich niet kon verschuilen in haar holle ruimte. Nathan kroop er wel in, maar Ester bleef in bed liggen. Ze had hoge koorts.
De Duitsers kwamen het huis binnen en gingen naar boven. Daar keken Ester Cohen en een Duitse soldaat elkaar even aan. “Ze keek de dood recht in de ogen”, zegt Reinoud.

Kunstgreep
Dat ze toen niet is opgepakt, komt door een kunstgreep van Rolina. Die had Ester extra wit gemaakt met talkpoeder. En toen de Duitsers de slaapkamer binnenkwamen, zei ze: “Das ist meine Mutti, sie hat tbc.”
Tuberculose. “Daar waren de Duitsers als de dood voor”, zegt Reinoud. “Ze wisten niet hoe snel ze het huis uit moesten gaan.”

Inbouwkast
Het huis waar dit alles zich afspeelde, is er nog steeds. In de oorlog moet het een nieuwbouwhuis zijn geweest. Nu noemen we het een vooroorlogse woning.

Johan Oelen (de vader van Reinoud) laat zien waar de onderduikers hebben gezeten
© Familie Oelen

Samen met zijn vader is Reinoud onlangs een keer terug geweest in het huis aan de Bosboomstraat in Leeuwarden. Ze belden aan bij de mensen die er nu wonen en mochten even binnen kijken.
Het bad is er niet meer, en de inbouwkast waar de onderduikplek boven zat, is ook weg. Maar het verhaal blijft.
De onderscheiding wordt volgende week officieel uitgereikt aan de familie Oelen.

Bron: Omrop Fryslân